MATE NASIL İÇİLİR

        Alp ASLAN

 

Che Guevara’nın fotoğraflarının kiminde çubukla bir şeyler içtiğine tanık olmuşuzdur. Bu, genel olarak mate diye bilinen, Güney Amerika’nın güneyine özgü bir içecektir. İlk olarak, günümüzde Paraguay’a sıkışmış olsalar da eskiden Arjantin, Bolivya, Brezilya ve Uruguay’da da yerleşik olan Guarani Yerlilerince içilmeye başlayan bu ot-kök karışımı içecek, bir tür yeşil çay olarak da adlandırılabilir. Zaten önceleri, Guarani dilinde bitki anlamına gelen Cha’a (çaa) olarak adlandırılan mate ismi, Paraguay’ın Yerli Kichwa dilindeki bitki kabuğu anlamına gelen mati’den gelmektedir.

Efsaneye göre oldukça yaşlanan yerli bir nomad kabilesine yetişecek gücü kendisinde bulamayınca kızı Yurii ile bir yerlerde konaklamaya karar verir. Ancak bir süre sonra yiyecekleri tükenme noktasına gelmişken bir Tanrı misafiri ziyaretlerine gelir, onlardan yiyecek ve kalacak yer ister. Yaşlı adam da elindeki son yiyeceği ona verir. Meğerse bu şahıs büyük tanrıları Tupi imiş. Bu cömertlik karşısında Tupi onlara bir bitki armağan eder, bundan böyle içecekleri bu bitkinin suyu onlara enerji ve sağlık verecektir. Tupi giderken ondan bu bilgiyi diğer kabile üyeleri ile de paylaşmasını ister. Böylece günümüzde de sürmekte olan, mate içilirken paylaşma geleneğinin de temelleri atılmış olur.

IMG_0081Paraguay’dan antik Mate Kapları

Guaraniler, soğuk olarak içtikleri mateye ‘terere’ ismini vermişlerdi. Söylentiye göre mate, oldukça sıcak ve nemli olan Paraguay’dan güneye, yani kışı daha çok yaşayan Plata Nehrine doğru indikçe oraya uyum sağlamış ve sıcak içilmeye başlamıştı.

IMG_0117

Öncelikle, İtalyan köklerinden aldıkları reklamcılık genleriyle mateyi dünyaya tanıtan ve bu kültürü en fazla sahiplenmeye çalışan Arjantin’den başlayalım.

Arjantin

Brezilya’nın güney eyaleti Rio Grande do Sul’dan itibaren dolaşımda olan Gaucho, yani inek çobanları aracılığıyla Arjantin’e ulaşan mate, burada zaman içinde değişerek kendi kültürünü oluşturmuş. Burada kaynar çaydanlıktan, yine mate denilen kabın içine konan yerba mate[1]nin üzerine dökülen kaynar suya daha sonra bombilla[2] denilen pipet sokulur ve emilerek içilir. Olayın raconu, yerba matenin, kabın ağzına kadar doldurularak, su bittikçe çaydanlıktan su takviyesi yapılması ama çaydanlığın da giderek sıcaklığını kaybetmesi ve en son iyice ılımış olan suyla mateye ekleme yapılmasıdır. İlk başta oluşturulan küçük tepeciğe de su eklerken zarar vermemek gerekiyor, bu şekilde o tepecikten alta inen taze mate kaptaki tadın korunumunu sağlıyor. Çaydanlık ise bir gaucho stili olarak saygıyla anılırken, sıcak su kabı zaman içinde kendisini, ağzı açık termosa dönüştürmüş (ağzının açıklığı ise çaydanlığın soğuma raconunun devam ettirilmeye çalışılması diye düşünüyorum). En son kalan tepecik yok olduğunda mate ‘yıkanmış’ sayılıyor ve kap boşaltılarak yeni mate servis ediliyor.

IMG_0195

Çabuk yollu süzgeç yardımı ile yapılan mateye ise colador (okunuşu kolador) adı veriliyor.

Uruguay

Arjantin’in bir eyaleti gibi görünen üç milyon nüfuslu Uruguay’da ise durum farklı. Öncelikle, dünyada en çok mate içen insanların Uruguaylılar olduğunu söylemek mümkün. Sokakta gördüğünüz her üç kişinin birinin elinde mate ve termosu varsa, orası Uruguay’dır.

“Uruguaylıların Arjantinlilerden pek bir farkı yok, sadece Uruguay’da her şey daha iyi.” Kimi Uruguaylı alçakgönülsüz veya dürüst Arjantinli dostlarımın ifade ettiği gibi aradaki bu ‘küçük’ farkı saymazsak, Uruguay’ın mate kapları biraz daha şekilli ve büyük, ayrıca bu ülkede matenin hazırlamasının da farklı bir biçimi olduğunu söyleyebiliriz. Öncelikle tepeciğe daha fazla özen gösteriliyor. Sonrasında ise yerleştirilen bombillanın hemen kenarına biraz soğuk su dökülüyor. Bu şekilde matenin haşlanmamasının sağlandığını söylüyor Uruguaylılar. Termosun ağzını ise istersen kapatabiliyorsun, her daim sıcak sıcak içmek için.

Ama matenin elden ele ve ağızdan ağıza dolaşması bütün ülkederde aynı. Hijyenle ilgili çekinceleri olan varsa bu ülkelere gitmemeleri tavsiye olunur.

Bir enteresan bilgi de içilecek matenin Uruguay’a Brezilya’dan gelmesi. Zira görece çorak olan Uruguay’da tiryakisi oldukları bu içeceği üretme şansları bulunmuyor.

Brezilya

 P1080791P1080792P1080793P1080794

Geldik farklı bir dili ve kültürü olan Brezilya’ya. Burada işler karışıyor. Öncelikle matenin ismi chimarrão[3]’ya dönüşüyor, bombilla ise bomba’ya. Hazırlanışı ise tamamen farklı. Kocaman kaplara arzu edilen miktarda mate konuluyor. Daha sonra kaynar su ekleniyor ve en üste bir kaç kaşık daha mate eklenip tepecik oluşturuluyor. Daha sonra bir delik açılıp içine bomba yerleştiriliyor. Burada ise termos yerine ketıl kullanıldığına tanık oluyorum. Ama termos kullananlar da var. Bir diğer husus da pazarda satılan matelerin çeşitliliği. Arjantin’deyse açıkta satılan mateye rastlamadım. Neticede yerli ve karma kültüre sahip çokan ülkelerde yeme içme kültürü de daha zengin oluyor.

P1080796

Paraguay

Şimdi içeceğin anavatanındayız. O zaman burada terere nasıl hazırlanıyor ona bakalım.

P1090066

Önce termosun içine kırılan buzlar ve soğuk su konuyor. Sonra genellikle boynuzdan yapıldığı için tipi oldukça farklı olan Guanpa denilen kaba, diğer ülkelerin aksine, önce bombilla[4] sonra isteğe göre mate koyuluyor. Burada tepecik yapma şartı yok. Daha sonra da termostan kaba koyduğunuz soğuk suyla tererenizi içebilirsiniz.

Ziyade olsun.

Bolivya

Bolivya’da artık ölmekte ölen bir kültür, zira koka yaprakları da dahil her türlü çayın sallamasını içen Bolivyalılar üstüne üstlük bütün bunlara tarçın karıştırma gibi bir saplantı içerisindeler, ne yazık ki.

Suriye-Lübnan

Güney Amerika’daki bu ülkelerin dışında dünyada matenin tüketildiği bir başka ülke Suriye’dir, daha sonra da Lübnan gelir. Bu ülkelere mate, Osmanlı İmparatorluğu zamanında G. Amerika’ya göçtükleri için Turcos olarak bilinen Suriye ve Lübnanlı göçmenlerin ülkelerine döndüklerinde yanlarında götürmeleri sonucu ulaşmış ve sevilmiştir. Bombilla bu ülkelerde masassa olarak bilinir.

[1] Arj. İsp. Şerba Mate diye okunuyor

[2] Arj. İsp. Bombişa diye okunuyor

[3] Şimirrao

[4] Paraguay İsp. Bombilya diye okunur.

Yanıtla